Το πετροκομμένο μοναστήρι του Αγίου Χαρίτωνα

Φιλοξενούμε σήμερα άρθρο του προέδρου της Ένωσης Συλλαίων, Τάκη Σαλκιτζόγλου, για την ιστορική μονή του Αγίου Χαρίτωνος: το άρθρο αυτό προοριζόταν για την ηλεκτρονική έκδοση της Εγκυκλοπαίδειας του Ιδρύματος Μείζονος Πολιτισμού (μία προσπάθεια που παραμένει δυστυχώς μετέωρη).


Η ΜΟΝΗ ΤΟΥ ΑΓΙΟΥ ΧΑΡΙΤΩΝΟΣ ΣΤΗ ΣΥΛΛΗ  ( ΑΚ- ΜΑΝΑΣΤΙΡ )

Περιώνυμη μονή που βρισκόνταν ανατολικά της Σύλλης του Ικονίου, σε απόσταση δύο περίπου χιλιομέτρων.

Η μονή ήταν επάνω σε υψηλούς απόκρημνους βράχους, οι οποίοι ήταν λαξευμένοι στις κοιλότητές τους, έτσι που δημιουργήθηκε μια αρκετά μεγάλη εκκλησία με εσωτερικό τρούλλο και τέσσερεις μεγάλους πεσσούς, αφιερωμένη στην Παναγία τη Σπηλαιώτισσα. Λαξευμένα στους βράχους ήταν επίσης τα λίγα κελιά των μοναχών και τρεις μικρότεροι ναοί ( Άγιος Αμφιλόχιος, Άγιος Παύλος, Άγιος Σάββας ). Η μονή ήταν ιδιαίτερα δημοφιλής και στους μουσουλμάνους του Ικονίου, οι οποίοι την αποκαλούσαν Ακ - Μαναστίρ ( Άσπρο Μοναστήρι ), εξ αιτίας της λευκότητας των βράχων της περιοχής. Η ύπαρξη στον περίβολο της μονής ενός μικρού μεστζίτ ( ισλαμικού ευκτήριου οίκου, τζαμιού χωρίς μιναρέ ) και η συνήθεια που είχαν οι τσελεμπήδες, δηλαδή οι εκάστοτε επί κεφαλής του μοναχικού τάγματος των Μεβλεβή-δερβίσηδων του Ικονίου, να επισκέπτονται το χριστιανικό αυτό μοναστήρι, έδωσαν λαβή σε μια ολόκληρη φιλολογία, που θέρμανε τους τοπικούς θρύλους και συνεχίζεται περίπου ως τις μέρες μας.

Ίδρυση και περιγραφή της μονής. Ή μονή φαίνεται πως ιδρύθηκε γύρω στον 8ο ή 9ο αιώνα από χριστιανούς μοναχούς που, μετά την κατάκτηση της Παλαιστίνης από τους Άραβες, κατέφυγαν στη Σύλλη. Ο Όσιος Χαρίτων ο Ομολογητής, που έζησε τον 3ο μ.Χ. αιώνα, ήταν ο ιδρυτής στην κοιλάδα Εϊν-Φαρά της Παλαιστίνης μιας μονής, από την οποία έφυγαν οι μοναχοί για να εγκατασταθούν στην περιοχή του Ικονίου. ΄Ετσι δημιουργήθηκε μια άλλη μονή του Αγίου Χαρίτωνος στη Σύλλη του Ικονίου, η οποία ήταν σχεδόν εξ ολοκλήρου λαξευμένη στους λευκούς βράχους της περιοχής της. Καθολικό της μονής ήταν ο υπόσκαφος σταυροειδής ναός της Παναγίας της Σπηλαιώτισσας, διαστάσεων 20 επί 10 μέτρων περίπου, με λαξευμένο εσωτερικό τρούλο και τέσσερεις μεγάλους πεσσούς. Ο ναός ήταν ιστορημένος με αγιογραφίες από τον 8ο ή 9ο αιώνα, οι οποίες, όπως μαρτυρείται, σώζονταν μέχρι τα τέλη του 19ου αιώνα. Ανάμεσα σ' αυτές υπήρχαν μερικές πολύ σπάνιες απεικονίσεις αγίων, όπως ήταν ο άγιος Λογγίνος (που ήταν ο εκατόνταρχος των Ρωμαίων στρατιωτών κατά τη Σταύρωση ο οποίος κατά την παράδοση πίστεψε αμέσως στο Χριστό), μια αξιοπερίεργη εικονογράφηση της Βάπτισης, η εικόνα του ιδίου του Αγίου Χαρίτωνος που κτυπώντας με το ραβδί του προκαλεί το θαύμα της ανεύρεσης πηγής κ.λ.π.

Η σημασία της μονής. Η γενικότερη σημασία της μονής αποδεικνύεται και από μερικές εξαιρετικά σημαντικές ενεπίγραφες πλάκες και κάποιες επιτύμβιες επιγραφές επάνω σε μνήματα αξιόλογων προσώπων. Οι επιγραφές αυτές, πολλές από τις οποίες διασώζονταν τουλάχιστον μέχρι την ανταλλαγή των πληθυσμών, ήταν συντεταγμένες σε αρχαία ελληνικά , μία δε από αυτές (η οποία εκτίθεται σήμερα στο αρχαιολογικό μουσείο του Ικονίου) εκάλυπτε τη σαρκοφάγο ενός γόνου της αυτοκρατορικής οικογένειας των Κομνηνών, του Μιχαήλ Κομνηνού του επιλεγόμενου Αμηρασλάνη. Αυτός ήταν εγγονός του αυτοκράτορα της Τραπεζούντας Ιωάννη Κομνηνού - Μαυροζώμη ή Αξούχου και γιός του μοναχού Ιωάννη, που, αν και πρωτότοκος, δεν ανέβηκε για άγνωστους λόγους στο βασιλικό θρόνο και εμόνασε στη μονή αυτή της Σύλλης. Προκύπτει λοιπόν ότι στη μονή του Αγίου Χαρίτωνος εμόνασαν δύο γόνοι των Κομνηνών, γεγονός που πιστοποιεί την αίγλη που ασκούσε στήν υστεροβυζαντινή τουλάχιστον εποχή.

Η μονή γνώρισε σημαντική ακμή κυρίως την εποχή που στο Ικόνιο ήκμασε το σουλτανάτο των Σελτζούκων. Περί τα μέσα του 13ου αιώνα κυριαρχούσε στο Ικόνιο ο περίφημος Τζελαλεδίν Ρουμί, ο επιλεγόμενος Μεβλανά, ο οποίος ίδρυσε το τάγμα των δημοφιλέστατων μέχρι σήμερα περιστρεφομένων δερβίσηδων. Η διδασκαλία του Τζελαλεδίν Ρουμί, συνοδευόμενη από την γοητευτική ρητορεία του και το παράδειγμα της λιτής και υποδειγματικής ζωής του, συνετέλεσαν στον προσηλυτισμό πολλών χριστιανών στο Ισλάμ. Δίδασκε ότι όλοι οι άνθρωποι είναι ίσοι, ανεξάρτητα από θρησκεία, εθνότητα ή κοινωνική θέση, ότι τον Θεό θα τον νιώσεις με το συναίσθημα και την έκσταση, όχι με τη λογική και με διανοητικές κατασκευές. Η συγγένεια του κηρύγματός του με τη χριστιανική θεωρία συνετέλεσε στη μεταστροφή πολλών χριστιανών της περιοχής στο Ισλάμ.

Οι τοπικοί θρύλοι επιμένουν ότι ο Τζελαλεδίν Ρουμί ανέβαινε επάνω στα βράχια του Αγίου Χαρίτωνος και είχε αναπτύξει φιλικές σχέσεις με τον ηγούμενο του χριστιανικου μοναστηρίου. Κατά τις συναντήσεις τους αυτές θρυλείται ότι συζητούσαν τα μεγάλα θεολογικά και θρησκευτικά ζητήματα. Η φήμη των συζητήσεων αυτών, που επανελαμβάνοντο σε τακτά διαστήματα, προσέδωσε στη μονή του Αγίου Χαρίτωνος την επωνυμία " Το μοναστήρι του Πλάτωνα " ( τουρκ. Εφλατούν Τεκεσί ή Ντεϊρί Εφλατούν ). Εικάζεται ότι οι δύο σοφοί, ο χριστιανός ηγούμενος και ο μουσουλμάνος τσελεμπής, περιέστρεφαν τις συζητήσεις τους γύρω από τις νεοπλατωνικές ιδέες, που κυριαρχούσαν τότε τόσο στο Βυζάντιο όσο και στην ισλαμική θεολογία. Άλλωστε ο Τζελαλεδόιν Ρουμί ήταν άτομο ευρυτάτης παιδείας, γνώστης της ελληνικής φιλοσοφίας, μέγας μυστικιστής και ένας από τους μεγαλύτερους ποιητές, που παρενέβαλλε μάλιστα και ελληνικούς στίχους στα ποιήματά του.

Στο Αρχείο Προφορικής Παράδοσης του Κέντρου Μικρασιατικών Σπουδών κατεγράφησαν μαρτυρίες προσφύγων από τη Σύλλη, ότι τουλάχιστον μέχρι τα τέλη του 19ου αιώνος κάθε Δεκαπενταύγουστο ο εκάστοτε τσελεμπής των Μεβλεβή-δερβίσηδων ανέβαινε στους βράχους του Αγίου Χαρίτωνα, εκόμιζε τα σχετικά δώρα του, συναντούσε τον ηγούμενο της μονής, προσευχόταν στο μικρό τέμενος που υπήρχε εκεί ( το ισλαμικό μεστζίτ) και μαζί με την ολιγοπρόσωπη ακολουθία του κοιμόταν μία ή δύο βραδιές εκεί. Βρισκόμαστε δηλαδή σε ένα παράδοξο διαχρονικό φαινόμενο καλών σχέσεων μεταξύ μιας χριστιανικής μονής και ενός ισλαμικού μοναστικού τάγματος, που συντήρησαν ίσως μεταξύ τους ένα διαθρησκειακό διάλογο επί έξι και περισσότερο αιώνες, Οι επαναλαμβανόμενες ετήσιες αυτές επισκέψεις - συζητήσεις τροφοδότησαν πολλούς θρύλους στην περιοχή του Ικονίου. Οι Τούρκοι της περιοχής πιστεύουν ότι αρκετοί χριστιανοί καλόγεροι αλλαξοπίστησαν, ενώ οι Έλληνες της περιοχής το αρνούνται και υποστηρίζουν ότι και ο ίδιος ο Τζελαλεδίν - Ρουμί ήταν κατά το ήμισυ χριστιανός.

Η με τόσους θρύλους περιβαλλόμενη μονή αυτή, που αποτέλεσε επί τόσους αιώνες τόπο προσκυνήματος αλλά και τόπο άσκησης και θεογνωσίας για τους Έλληνες της Σύλλης και του Ικονίου, ήταν το ιερότερο από τα σεβάσματά τους, κρίκος άθραυστος που ένωνε τους χριστιανούς της περιοχής με το Βυζάντιο και στήριζε την εθνοθρησκευτική τους ταυτότητα.

Σήμερα η επίσκεψη στο μοναστήρι αυτό είναι απαγορευμένη, γιατί η ίδια η μονή και όλη η γύρω περιοχή της έχει μετατραπεί σε στρατόπεδο του τουρκικού στρατού. Είναι επομένως άγνωστο σε τι κατάσταση βρίσκεται.

Τάκης Α. Σαλκιτζόγλου

Βιβλιογραφία

Κυρίλλου του Στ΄ (Πατριάρχου Κωνσταντινουπόλεως) : Ιστορική περιγραφή του εν Βιέννη προεκδοθέντος χωρογραφικού πίνακος της μεγάλης Αρχισατραπίας του Ικονίου, Κωνσταντινούπολις, 1815, σελ. 45 επ.

Μιρμίρογλου Βλαδίμηρος : Οι Δερβίσσαι , Αθήναι 1940 , σελ. 315 επ.

Σαλκιτζόγλου Τάκης : Η μονή του Αγίου Χαρίτωνος στη Σύλλη του Ικονίου , Δελτίο του Κέντρου Μικρασιατικών Σπουδών, τόμος ΙΣΤ (2010), σελ.119-164. ( όπου και εκτενής βιβλιογραφία )


[Unpublished article of Takis Salkitzoglou about the rock-cut monastery of Saint Chariton, about two kilometers east of Sille. Conjectured to have been established after the Arab Conquest by monks from the monastery of Venerable Chariton the Confessor in Palestine, the monastery turned in the 13th century into a field of dialogue between Christianity and Islam, between its abbott and Mevlana Rumi. According to testimonies by Sillean Greeks, mid-August visits to the monastery by the chelebis of the local Mevlevi Dervish Order continued through the end of 19th century. The importance of the monastery is further underlined by the fact that two members of the Trebizond Comnenean family were monks there. The Saint Hariton monastery, Ak Manastir (White Monastery) in Turkish, is nowadays part of a large military base and inaccessible to the public.] 

Οδηγός Σύλλης -- Sille Kültür Vadisi

Πριν δύο περίπου χρόνια εκδόθηκε στο Ικόνιο το βιβλίο Sille Kültür Vadisi . Συγγραφέας είναι ο ιστορικός τέχνης και βυζαντινολόγος Ilker Mete Mimiroglu, καθηγητής στο Πανεπιστήμιο του Ικονίου. Το βιβλίο προλογίζει ο Δήμαρχος Σελτσουκίας Ugur Ibrahim Altay (που κάποιοι από μας -- εκδρομή της Ένωσης Συλλαίων τον Αύγουστο του 2010 -- συνάντησαν στο ξενοδοχείο μας στο Ικόνιο*). Πρόκειται για προσεγμένη δίγλωσση έγχρωμη έκδοση 160 περίπου σελίδων (μικρού σχήματος), από την Αγγλική εκδοχή της οποίας ξεχώρισα (Απρίλιος 2012) κάποια σημεία: 

-- Σε απόλυτη συνέπεια με την τρέχουσα κυρίαρχη Τουρκική ιδεολογία και τακτική, οι πρόγονοι μας αποκαλούνται απλώς "Χριστιανοί" ή "μη Μουσουλμάνοι" (αν και σε ένα σημείο (σελίδα 113) ο ίδιος ο συγγραφέας μιλάει για πλούσιους Έλληνες του Ικονίου που παραθέριζαν στην Σύλλη (ακριβέστερα το Rumlarin μεταφράζεται ως greek). Εντόπισα ένα και μόνο σημείο (σελίδα 120) όπου αναφέρεται ξεκάθαρα ότι οι Χριστιανοί της Σύλλης μιλούσαν μία Ελληνική διάλεκτο ("με πολλές Τουρκικές και τοπικές (;) λέξεις", "a different type of Greek language which has many Turkish and local words in use"), και ο όρος "Ελληνική" μάλλον εμφανίζεται και στο αντίστοιχο σημείο του Τουρκικού κειμένου ("Yunanca", "Yunancadan"). [Κατά τα άλλα υπάρχει συχνή και ασαφής αναφορά στις "κουλτούρες που συνυπήρχαν αρμονικά στην Σύλλη".]

-- Στην σελίδα 120 και πάλι έχουμε ένδειξη για σύγχρονη επιβίωση του πανηγυριού του Αγίου Χαρίτωνα (28 Σεπτεμβρίου) ... ως "Ημέρα της Σύλλης" ("Sille day") ... την τελευταία εβδομάδα του Σεπτεμβρίου (Sille day events every September's last week). [Ο συγγραφέας αναφέρει το πανηγύρι του Αγίου Χαρίτωνα της 28ης Σεπτεμβρίου στην ίδια σελίδα αλλά δεν κάνει καμία εικασία συσχέτισης με την "Ημέρα της Σύλλης".]

-- Υπάρχει μεν αναφορά στο Μοναστήρι του Αγίου Χαρίτωνα (επίσης γνωστό ως "Λευκό Μοναστήρι"/"Ak Manastir" και "Μοναστήρι του Πλάτωνα"/"Eflatun Manastir") και στις Βυζαντινές (Κομνήνειες) επιγραφές του που υπάρχουν στο Αρχαιολογικό Μουσείο του Ικονίου, δεν αναφέρεται όμως ότι το μοναστήρι βρίσκεται σήμερα μέσα σε μία τεράστια στρατιωτική βάση και είναι επομένως απρόσιτο στους τουρίστες. [Θυμίζω εδώ ότι οι επιγραφές αυτές αναφέρονται με λεπτομέρειες στο βιβλίο  "Η Σύλλη του Ικονίου" του Τάκη Σαλκιτζόγλου, που μαζί με τον στρατηγό Δερμετζόγλου πλησίασαν κάπως το μοναστήρι τον Αύγουστο του 2010 φρουρούμενοι από Τούρκους στρατιώτες. Υπάρχει επίσης άτυπη υπόσχεση του Δήμαρχου Altay περί άδειας να επισκεφθούμε το μοναστήρι σε κάποια μελλοντική επίσκεψη.]

-- Διασώζονται οι ονομασίες "Μεγάλη γκλησιά"/"Grand Church" και "Αρχάγγελος Μιχαήλ"/"Hagios Mikhael" γι αυτό που είναι σήμερα γνωστό -- χάρις στην Καραμανλίδικη επιγραφή στην είσοδο και στον γνωστό θρύλο περί ανέγερσης του ναού από την μητέρα του Μεγάλου Κωνσταντίνου -- ως "Aya Elenia Muzesi", ενώ αναφέρεται πως κάποιες από τις εικόνες του υπάρχουν στο Αρχαιολογικό Μουσείο του Ικονίου και κάποιες άλλες ... απήχθησαν στην Ελλάδα (kidnapped to Greece)! [Δεν θυμάμαι από που/ποιον το γνωρίζω αυτό, αλλά φαίνεται πως αυτό που είδαμε σε περίοπτη θέση στο Αρχαιολογικό Μουσείο του Ικονίου τον Αύγουστο του 2010 είναι ο Επιτάφιος της εκκλησίας μας.]

-- Δεν γνωρίζω αν η Kucuk Kilise (Μικρή Εκκλησία) που αναφέρεται στις σελίδες 74-75 και το Sille Tepe Sapeli που αναφέρεται στις σελίδες 146-147 είναι η ίδια εκκλησία, πρόκειται πάντως για δύο (;) από τις πολύ λίγες τοποθεσίες στις οποίες φαίνεται να υπάρχουν ακόμη Χριστιανικοί τάφοι. [Για την πρώτη, που βρίσκεται σε λόφο νοτιοδυτικά της Σύλλης, αναφέρεται στην σελίδα 74 ότι την επισκέπτονται (ακόμη) λεχώνες για να κατεβάσουν γάλα για τα βρέφη τους -- πρόκειται λογικά για Χριστιανικό έθιμο για το οποίο δεν θυμάμαι να έχω διαβάσει αλλού.]

-- Αξιοπερίεργο είναι ότι το περίφημο Πέτρινο Γεφύρι της Σύλλης, που πιστεύω πως εικονίζεται στις σελίδες 104-105, βρίσκεται στο Misirlioglu Sokak (που μεταφράζω, σωστά ελπίζω, ως "Οδό του Αιγύπτιου"): θυμίζω εδώ ότι στο γεφύρι αυτό έστησε ο Ιμπραήμ τον Κιουταχή το 1832, κατά την διάρκεια της Αιγυπτιακής εισβολής στην Μικρά Ασία, ζητώντας από όλους τους κατοίκους της Σύλλης να περάσουν από εκεί και να τον φτύσουν! [Η ιστορία αυτή, βασισμένη σε διηγήσεις Συλλαίων, διασώζεται στο βιβλίο του Τάκη Σαλκιτζόγλου ... και φαίνεται να επιβεβαιώνεται από την ονομασία του κεντρικού αυτού δρόμου της Σύλλης ... δημιουργώντας όμως απορίες για τον τρόπο που βλέπει η σύγχρονη Τουρκία την ενδομουσουλμανική αυτή σύρραξη (και αντίστοιχο μίσος ανάμεσα σε δύο φημισμένους πολιορκητές του Μεσολογγίου και πολέμιους της Ελληνικής Επανάστασης).]

-- Φαίνεται να κτίσθηκαν 'απότομα' πολλά τζαμιά στην Σύλλη την δεκαετία του 1860, αναρωτιέμαι αν επρόκειτο για 'ειρηνική αντίδραση' στις φιλοχριστιανικές μεταρρυθμίσεις (Τανζιμάτ) και στην άνοδο των Χριστιανών/Ελλήνων ... ή ίσως -- παρατήρηση Γεωργίας Χριστοδούλου-Τερζή -- για φυσιολογική συνέπεια εισροής Τούρκων αγροτών λόγω της αυξανόμενης ενασχόλησης των Ελλήνων της Σύλλης με το εμπόριο;

-- Ιδιαίτερα γοητευτική θα ήταν η διερεύνηση, από όσους διαθέτουν τις απαραίτητες γνώσεις, της πιθανότητας να έχουν επιβιώσει διάφορα καλλιτεχνικά μοτίβα των προγόνων μας σε καλλιτεχνικές δημιουργίες της σύγχρονης Σύλλης (τις οποίες ο ταξιδιωτικός οδηγός προβάλλει ως 'διαφορετικές').

*σε διαδικτυακό άρθρο στην Hurriyet Daily News (30-9-2011) ο Δήμαρχος Altay δηλώνει ότι οι τουρίστες δεν θα έρχονται στο Ικόνιο μόνο για το Μαυσωλείο του Μεβλανά Ρουμί αλλά και για την εκκλησία-μουσείο της Σύλλης ! 

[An April 2012 review of Ilker Mete Mimiroglu's Sille Kültür Vadisi , a sophisticated, bilingual Sille color guide published in Konya in early 2012 and prefaced by Selcuk Mayor Ugur Ibrahim Altay* (whom traveling Greeks of Sillean origin met at their Konya hotel in August 2010). Some highlights from the English version:

-- Although there is frequent reference to "various cultures peacefully coexisting (in pre-1924 Sille)", and a reference to "wealthy Konya Greeks vacationing in Sille" (p. 113), Sillean Greeks are rutinely referred to as "Christians" or "non-Muslims", with only one reference to them speaking a Greek dialect influenced by "many Turkish and local words" (p. 120). 

-- Although no connection is made between contemporary "Sille Day" (in last week of September) and the pre-1924 feast of St. Chariton on September 28, both mentioned in p. 120, the reader is led to make a fairly safe connection between the two.

-- Although there is reference to the nearby historic St. Chariton Monastery and the Byzantine inscriptions currently kept at Konya Archeological Museum, there is no mention of the monastery being part of a large military base, inaccessible to tourists. 

-- The "Grand Church"'s real name ("Archaggelos Michael") is thankfully mentioned; there is reference to its famed icons, some of them preserved at the Konya Archeological Museum and others 'kidnapped' to Greece.

-- There is precious reference to the "Small Church" southwest of Sille, a location where Christian graves have survived, visited to this day by lactating women (p. 74).

-- The author appears to be unaware of a story preserved among Sillean Greeks (and in Takis Salkitzoglou's book "Sille of Konya") concerning Reşid Mehmed Pasha (Kütahı) and Egypt's Imbrahim Pasha and the battle of Konya in 1832: after Imbrahim defeated Kütahı's forces he had him spat on by Sille's inhabitants on Sille's famed stone bridge (on a street currently named "Misirlioglu's Sokak" = "Egyptian's Street")!

-- There is reference to many mosques built in Sille in the 1860's, a likely result of Tanzimat (either a peaceful Muslim reaction to the rise of Christians or, as Georgia Christodoulou pointed out, an influx of Muslim farmers replacing Christians traveling away for business).

-- The author's reference to Sille's "distinct" artistic creations and patterns raises the fascinating possibility of distant Greek/Christian echoes and influences.

*In a 30-9-2011 article in Hurriyet Daily News Mayor Altay states that Konya will no longer be visited only for the Mevlana Museum but also for the [church] museum !]